«Беспрацоўнае дрэва» – не проста дзіцячая кніга, гэта падарожжа ўглыб сябе, расказанае мовай метафар і сімвалаў. Гісторыя пра дрэва, якое шукае сваё месца ў свеце, становіцца люстэркам, у якім кожны чытач можа ўбачыць адбітак уласных перажыванняў.
Гэта гісторыя пра пошук сябе, пра пераадоленне страхаў і пра тое, што дом – гэта не месца, а людзі, якія нас атачаюць. Кніга, што нарадзілася з тэатральнай пастаноўкі, захавала сваю візуальную выразнасць і глыбіню, стаўшы творам, які размаўляе з чытачамі на мове метафар і яркіх вобразаў.
Сюжэт, які кожны перажывае па-свойму
На першы погляд, гэта казка пра дрэва, якое пакідае свой дом у пошуках лепшага жыцця. Але за гэтым простым сюжэтам хаваюцца глыбокія метафары, якія кожны чытач можа інтэрпрэтаваць па-свойму.
«Хтосьці ўбачыць у кнізе гісторыю пра міграцыю, і тады яна стане кнігай пра міграцыю. Для кагосьці гэта будзе гісторыя пра каханне, а нехта ўспрыме яе як аповед пра пераадоленне страхаў», – распавядае ілюстратарка Ліна Хесэ.
Дрэва, галоўны герой, сутыкаецца з цяжкасцямі, знаёмымі многім: адчуваннем непрыкаянасці, пошукам свайго месца ў свеце, страхам перад невядомасцю.
Яго падарожжа – гэта не проста серыя прыгод, гэта шлях самапазнання і набыцця ўпэўненасці.
«Найважнейшае ў гэтай гісторыі тое, што яна распавядае пра дрэва, якое расло хутчэй за ўсіх. Яно было вельмі добрым і хацела даваць прытулак усім птушкам, што зусім не падабалася дырэктару парку. І мела адну страшэнную таямніцу: яно баялася цемры вельмі-вельмі моцна – настолькі, што не магло нават заснуць вечарам, калі не гарэлі ліхтары», – дзеліцца пісьменніца Света Бень.
Сустрэчы з іншымі персанажамі, абсурдныя і парадаксальныя сітуацыі дапамагаюць дрэву разабрацца ў сабе, пераадолець страхі і зразумець, што дом – гэта не месца, а людзі, якія нас атачаюць.
«Паралельна яно яшчэ і разумее, што жыць можна ўсюды, усюды, дзе ёсць сябры, дзе ты можаш быць камусьці карысным, і ўсюды, дзе табе цікава», – кажа Ліна.
Метафара жыцця, расказаная праз прызму дрэва
Выбар дрэва ў якасці галоўнага героя не выпадковы. Света тлумачыць гэта тым, што дрэва для яе – гэта сімвал усяго добрага, што ёсць у жыцці:
«Дрэвы, – яны заўсёды пра нешта добрае: пра вытрымку, прыгажосць, надзейнасць, пра працяг жыцця на Зямлі. Усе дрэвы – моцныя, цярплівыя істоты, якія мудра ўспрымаюць рэчаіснасць. У іх не закладзена агрэсія, але ў той жа час яны бязлітасна адстойваюць сваю тэрыторыю. Моцныя, сапраўдныя, такія як сама прырода, якая ня ведае ні шкадавання, ні якіх-небудзь сантыментаў, але бясконца прыгожая і жывая».
Для Ліны Хесэ, ілюстратаркі кнігі, дрэва – гэта нешта трапяткае, кранальнае, маўклівае, вельмі таямнічае, пра што мы на самой справе нічога ня ведаем, але дзякуючы гэтай гісторыі ў нас з’явіўся шанец зазірнуць у жыццё расліннае.
Дрэва ў кнізе – гэта не проста расліна, гэта метафара жыцця ва ўсіх яго праявах. Яно сутыкаецца з цяжкасцямі, пераадольвае страхі, шукае сваё месца ў свеце. Яго падарожжа – гэта адлюстраванне нашага ўласнага жыццёвага шляху, поўнага ўзлётаў і падзенняў.
«Гэта кніжка... пра жыццё. Якую можна прымяніць да любой, напэўна, сітуацыі», – кажа Света.
І сапраўды, кожны чытач можа ўбачыць у гэтай гісторыі нешта сваё, знайсці водгук на ўласныя перажыванні.
Ад спектакля да кнігі
Гісторыя «Беспрацоўнага дрэва» пачалася на тэатральнай сцэне ў перасоўным тэатры «Картонка», заснаваным Светай Бень. «Мы не кнігу пісалі, мы селі ствараць спектакль», – успамінае пісьменніца.
Тэатральнае мінулае пакінула незабыўны адбітак на кнізе, вызначыўшы яе візуальную мову і агульную эстэтыку. «Кніга стваралася ўжо на аснове спектакля, які таксама вельмі візуальны, вельмі моцна базуецца на вобразах і карцінках», – распавядае Ліна Хесэ.
Ілюстрацыі ў кнізе – гэта не проста дадатак да тэксту, а неад’емная частка гісторыі, яе візуальная інтэрпрэтацыя. Ліна выкарыстала абмежаваную палітру колераў, каб стварыць унікальны і запамінальны візуальны свет.
«Мне было цікава папрацаваць з вельмі абмежаванай палітрай чорнага, зялёнага, ружовага», – тлумачыць мастачка. Чорны колер, які звычайна не асацыюецца з дзіцячай літаратурай, становіцца адным з галоўных у афармленні кнігі, ствараючы кантраст і глыбіню.
Асаблівая ўвага нададзена дэталям, якія нясуць сімвалічнае значэнне.
Напрыклад, ружовая ахоўная шапачка дрэва – гэта не проста аксэсуар, гэта сімвал абароны і надзеі, які суправаджае героя цягам усяго яго падарожжа.
Кніга і спектакль – гэта два розных увасабленні адной гісторыі, але яны цесна звязаны адно з адным, утвараючы адзіны мастацкі арганізм.
Сучасная дзіцячая літаратура, якая патрэбна ўсім
«Беспрацоўнае дрэва» – гэта не проста дзіцячая кніга, гэта твор, які размаўляе з чытачамі ўсіх узростаў. «Наогул кажучы, мы пісалі яе для сябе», – прызнаецца Света Бень. Кніга ламае стэрэатыпы пра дзіцячую літаратуру, паказваючы, што яна можа быць глыбокай і філасофскай.
«Мы хацелі зламаць шаблон дзіцячай літаратуры як чагосьці саладжавага, мілага і празмерна дабразычлівага», – кажа Света.
Аўтаркі не баяцца закранаць складаныя тэмы, такія як страх, адзінота і пошук свайго месца ў свеце.
У той жа час кніга напоўнена гумарам і абсурднымі сітуацыямі, якія робяць яе прываблівай для дзяцей. «Дрэва на сваім шляху сустракае розных іншых персанажаў са свету раслін, якія па-рознаму праяўляюць сябе і дапамагаюць дрэву разабрацца са сваімі страхамі, трывогамі, няўпэўненасцю», – распавядае Ліна Хесэ.
Беларуская казка з еўрапейскім размахам
Выданне кнігі на беларускай мове стала прынцыповай пазіцыяй аўтарак, якія імкнуцца зрабіць уклад у развіццё нацыянальнай літаратуры.
«Вельмі хацелася, каб з’явілася добрая беларуская кніжка з такой парадаксальнай, абсурднай, гарадской і сучаснай казкай, і з асаблівай візуальнай мовай», – кажа Света.
Выдавецтва «Мяне Няма», вядомае сваёй інтэлектуальнай літаратурай, падтрымала аўтарак. «Для выдавецтва гэта таксама быў эксперымент, бо гэта першая дзіцячая кніжка, якую яны выпускаюць», – адзначае пісьменніца.
Недаўна да аўтарак звярнулася выдавецтва Samtambook з прапановай надрукаваць кнігу па-расійску і па-французску. «Гэта выдавецтва заўсёды выклікала ў мяне велізарную павагу, бо яны выдаюць пераважна менавіта еўрапейскую і вельмі такую літаратуру незвычайную, неафіцыёзную», – кажа пісьменніца.
Аўтаркі мараць, што калі-небудзь з’явіцца і нямецкая версія. «А яшчэ японская і эфіёпская, турэцкая і шведская, – дадае Света. – Няхай нашае Дрэва павандруе па ўсім свеце!»